“Mijn tijden zijn in uw hand”

(Psalm 31: 16 / NBG ’51)

I

“Mijn tijden zijn in uw hand,” zegt de psalmdichter in zijn gebed. Zou dat ook voor ons gelden? Zouden de brokstukken van het jaar 2011 ook in Gods hand liggen? Zouden wij dat, met de psalmdichter, biddend kunnen belijden? Alles opnoemen wat je in het afgelopen jaar niet buiten je ziel wist te houden. En dan toch zeggen: “Mijn tijden zijn in uw hand.” ?

Misschien zijn er tijden geweest dat u dat makkelijker afging dan vandaag. Oudejaarsavonden die u vervulden met weemoed. “Ach ja, dat is er ook nog gebeurd. En dat. En dat. En die is er niet meer. En die ook niet. Wat gaat de tijd toch snel. En: Wat is een mens nou helemaal?” Maar u kon het aan om terug te kijken en om alle wederwaardigheden in alle rust nog eens voorbij te laten gaan. Niet dat het geen inspanning kostte of geen verdriet los maakte, maar ergens wist u dat de oudejaarsavond een brug was tussen twee oevers, die stevig stonden; tussen twee jaren die stevig verankerd lagen in de tijd. En ergens achter die stevigheid vermoedde u misschien nog God, die het al in zijn hand hield.

Dat is niet meer zo gemakkelijk te geloven. We kennen de beelden van de tsunami die de Japanse kust teisterde en die (om het in Bijbelse taal te zeggen) ‘de bergen spleet en de rotsen aan stukken sloeg’ (1 Kon. 19: 11) Zo vast staan de oevers niet meer. We wankelen de brug over naar een nieuw jaar, zonder dat er nog een leuning is waar je je aan vast kunt klampen. We zijn de balans kwijt. Al een generatie lang venten we het grote goed van de individualiteit uit, de vrije keuze, het zelfstandig denken, doen en laten. En met succes, want zelfs op plekken, waar je het nog niet had verwacht, gingen in 2011 massa’s de straat op en bevolkten ze de pleinen met hun roep om individuele vrijheid. Maar nu wij zonder leuning de brug over wankelen naar een nieuw jaar, weten wij eigenlijk niet goed meer hoe we elkaar de hand moeten reiken; hoe we voor de ander tot steun kunnen zijn en de ander voor mij. Hoe deden ze dat vroeger ook al weer: vorm geven aan de solidariteit?

II

“Mijn tijden zijn in uw hand,” bidt de psalmdichter. En zachtjes bidden we er achter aan: “God, was het maar waar..” Als je een generatie lang hebt gestreden voor het recht op zelfbeschikking, kinderen hebt opgevoed in die vrijheid, de zegen van de zelfontplooiing hebt mee gegeven, dan kun je toch niet meer een god poneren die alles in zijn hand houdt? Het is te laat. We kunnen niet terug. En we moeten dat ook niet willen, hoe logisch het ook is dat je dat op de meest wankele momenten wel zou willen.

Individueel gebeurt dat ook. Ieder die de behoefte voelt, zoekt zijn eigen God. Een God voor ons allen, daar geloven we steeds minder in. Pas als hij ‘iets’ is geworden tussen hemel en aarde, knikken mensen voorzichtig van ‘ja’. Dat ‘iets’ wordt individueel gezocht en ingevuld. Een kerk komt daar voor de meesten niet meer aan te pas. Dat ‘iets’ krijgt smoel in intense gevoelens en ervaringen, die maken dat je het gevoel hebt dat jouw leven een diepere zin heeft. En wie er van hoort, denkt: “Dat wil ik ook.” Zoals mensen dat bij zo veel dingen denken.

“Mijn tijden zijn in uw hand,” bidt de psalmdichter. We laten de woorden toe in dit uur, ook al zijn ze niet meer van deze tijd. En toch. Zouden ze ook iets anders te zeggen kunnen hebben dan dat God alles in de hand heeft – iets wat we niet meer kunnen zeggen uit respect voor alle kennis die we hebben vergaard en de verantwoordelijkheid die we zelf als mensen dragen voor ons doen en laten?

Ik zie God voor me als een die klein geworden is. Zijn grote kracht gaat verborgen in kwetsbaarheid. Een God, zo klein dat niemand nog op hem zit te wachten. Zo klein dat ieder weldenkend mens wel over hem heen moet kijken. Ik zie hem scharrelen tussen de mensen, die wankelend de brug proberen over te gaan van 2011 naar 2012. Ik zie hem oprapen wat de mensen uit handen is gevallen en wat ze over de rand van hun ziel hebben gekieperd omdat het niet te harden was. En omdat het zo veel was en het met de jaren steeds meer lijkt te worden. Hij heeft een kleine hand. Anders dan de hand van kolossale standbeelden van grote leiders. Hij heeft een kleine hand en toch blijft hij maar bukken en scharrelen en rapen wat is gevallen – de scherven van onze overmoed en het ieder voor zich. Het past er allemaal in.

En met dat hij het verzamelt in zijn kleine hand, is het niet langer vergeten. Zo gaat hij met zijn mensen mee. Hij wacht niet tot zij hem opnieuw herkennen zullen als God. Hij wacht op elk moment waarop een mens de hand van de ander grijpt, als het wankelen struikelen is geworden. Hij wacht op elk moment waarop iemand zich toekeert naar een ander, zodat die ander eindelijk zijn verhaal kan vertellen, zijn onmacht kan delen, zijn verdriet kan tonen om wat voorbij gegaan is. En dan zal de ‘scharrelgod’ er zijn om het terug te geven en te zeggen dat het niet verloren is gegaan.

Laat 2012 opnieuw zijn jaar zijn!

In de naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest.

Amen

Gebedsintenties

Wij bidden voor onze wereld, uw wereld,
groot is het verlangen naar een spoor
dat toekomst belooft voor kinderen en kindskinderen,
verlangen dat wedijvert met het onvermogen
en de onwil om recht te zetten en recht te doen.

Wij bidden voor wie wachten op solidariteit,
op een thuis in de wereld,
op het jubeljaar van recht en vrede.

Voor hen die mee bouwen aan toekomst,
geïnspireerde hulpverleners, begeesterde opvoeders,
moeders en vaders, kunstenaars,
mensen tegen de stroom van oppervlakkigheid in
die hoogte, diepte en perspectief aanreiken
aan de kinderen van vandaag.

En voor de gemeente van de Nieuwe Kerk
dat zij blijft vooruit grijpen op wat nog niet is,
biddend om de Geest die haar open houdt,
open naar elkaar, open naar de stad,
open naar de toekomst.

Wij bidden voor hen die niet meer geloven
dat zich nog iemand interesseert voor hun verhaal
en daarmee opgesloten raken in eigen gepeins
en bittere gedachten.

Voor hen die deze avond bepaald worden
bij het verdriet om een geliefde die gestorven
bij het dierbare dat voorbij gegaan is,
mensen die met pijn
de drempel van een nieuw jaar nemen.

Wij bidden voor hen die ziek zijn
en het nieuwe jaar tegemoet gaan
met een wankel lichaam en een onzekere geest.
En voor hen die genegenheid ontberen
voor wie de tedere momenten
tot vage herinneringen van vroeger zijn verschraald.

Om rust en ruimte bidden wij
waarin U komen kunt om
mijn tijden in uw hand te leggen

………………………………………

Jesaja 52: 7 – 10

Hebreeën 1: 1 – 6

Johannes 1: 1 – 14

“Het Woord is mens geworden en heeft bij ons gewoond”

(Johannes 1: 14)

I
Ergens voel je wel aan dat die woorden meer zijn dan voer voor filosofen. Maar je weet niet precies wat dat is. Je hoort erin de juichkreet die je raakt, zonder de woorden precies te verstaan. Maar waarom zou er geen vreugde kunnen zijn, die je niet kunt plaatsen; die je overkomt en in bezit neemt; die alles anders maakt zodat je al je maniertjes, al je overlevingsstrategieën los kunt laten? Je legt de wapens af waarmee je het leven te lijf ging en je je staande probeerde te houden. In plaats daarvan komt de vreugde van jouw redding, waar je niet om hebt hoeven roepen. Hij kwam. Hij zag. Hij overwon. “Het Woord is mens geworden en heeft bij ons gewoond”

Vanmorgen geen herders, geen engelen, geen os en geen ezel, geen stal en geen kribbe. Dat was de charme van afgelopen nacht – een nacht waarvan er maar één is in het jaar; een nacht die we voor geen goud willen missen omdat het ons lukt om die nacht te versieren met licht en met warmte. Even kind worden met de kinderen en spelen dat het leven goed is. En daar is niks mis mee. Het zegt iets over ons verlangen; een verlangen dat ons optilt uit de sleur en uit de zorgen. Even geen crisis, even niet dat verleden dat je met je meesleept en dat elke dag zwaarder lijkt te worden, even niet dat moeizame in je relaties. Maar je moet er wel je best voor doen. Met man en macht het alledaagse optuigen tot het ergens op lijkt. Gezelligheid creëren. Graven in je ziel tot je het godsvertrouwen terug vindt waar je als kind blind op voer. Tot je aan de kribbe staat, waar Lucas over verhaalt.

II
De kerstmorgen is anders. Ze kent een vreugde die alle verstand te boven gaat. Je hoeft er je best niet voor te doen. Je hoeft voor haar de kelderdeur van je ziel niet dicht te doen waar zo veel schots en scheef ligt opgetast. Nee, het evangelie van de kerstmorgen wil daar spreken en troosten en bij je zijn, waar jij met de beste wil van de wereld geen kersttafereel meer van weet te maken. “Het Woord is mens geworden en heeft bij ons gewoond.”

Eerst maar iets over die mens. Dat ben jij. Alleen dan niet aangekleed en opgepoetst voor het kerstdiner. Niet de mens die er wel mag zijn en die de kunst verstaat zichzelf te presenteren. In de NBG vertaling van 1951 stond. “Het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond.” Johannes gebruikte dat woord ‘vlees’ om de mens aan te duiden in zijn nietigheid: niet mooi, niet sterk, niet hoogstaand, niet gewild – die nietigheid; “de mens voor wie het mens zijn een probleem geworden is,” zei de theoloog Noordmans. Vandaag horen we dat dat niet meer jouw probleem is, maar dat van God. Nee, zo moet je het zelfs niet eens meer noemen. Jouw probleem is de plek waar God wil wonen. Tegen God hoef je niet te zeggen: “Let niet op de rommel!” God zegt: “Ik kom voor jou.”

In de Open Hof, opvanghuis voor dak- en thuislozen, kwam een vaste bezoeker, die gegrepen was door de geloofsbeleving van een evangelische gemeente. Hij zei tegen de vrijwilliger: “Ik moet veranderen!” Waarop die zei, zonder te weten waar hij het vandaan haalde: “Jij bent toch goed zoals je bent. Jij mag toch Jannes blijven.” Jannes omhelsde hem en zei: “Wat ben ik blij dat jij dat zegt!” Op zo’n moment is het kerst: “Het Woord is vlees geworden.”

Op de voorkant van de orde van dienst staat een vage afdruk van een schilderij van Jopie Huisman: een lappenpop op vodden op een houten vloer. In de verte doet het denken aan het kind in de kribbe. Jopie Huisman, handelaar in vodden en oud ijzer, schilderde oude schoenen, vodden en poppen. Hij vereenzelvigde zich met wat afgedankt was. Hij herkende zichzelf erin: de scheiding die hij niet kon verwerken, het gevoel van verlatenheid, van waardeloos zijn. Het waren voor hem zelfportretten. Eenmaal op doek gebeurde er iets mee. Dan brak een schoonheid door in wat afgedankt en geschonden was. Zijn werk is een gelijkenis van wat ons vandaag verkondigd wordt: “Het Woord is vlees geworden.” Gods liefde is gaan zitten in wat werd afgedankt. En dat gaat nooit meer over.

III
Dat vlees, die mens, dat onbeholpene, daar kunnen we ons misschien wel wat bij voorstellen. Maar wat bedoelt Johannes met dat Woord? Waarom zegt hij niet gewoon dat God mens geworden is? Waarom zo filosofisch? Omdat God voor Johannes niet ‘gewoon’ god is. ‘Gewoon’ god, dat is de god van bladgoud die hij onbeweeglijk in tempels ziet staat. ‘Gewoon’ god, dat is de macht in het kwadraat, die mensen terugzien in de ordebewaarders en de wereldbeheersers. ‘Gewoon’ god is de god van ‘zo zit het’ en van je nederig voegen in je lot. Of van het o zo mooie waarmee een mens zich spiritueel vermaakt als het hem even te veel wordt.

Maar Johannes is een Jood, die niet gelooft in ‘gewoon’ god. Er is een spreken dat alles anders maakt. Dat spreken is het begin van alles. Zelfs de feiten die de mens maken tot een late toevalstreffer in een zwijgend en uitdijend heelal, gaan niet aan dat spreken vooraf. En ook niet de God die je zou willen denken achter dat spreken. Nee, alles wordt door Johannes gezet op dat spreken. Een bevrijdend spreken dat maakt dat een mens hoort, het hoofd optilt, opstaat uit de gevangenschap van feiten en zelf tot spreken komt. Een spreken dat een mens aanspreekbaar maakt op de nood van een ander. Als uw hersens kraken en u afhaakt bij dit soort logica, onthoud dan dat elke wetenschapper een moeder heeft gehad die zijn naam heeft gefluisterd, liedjes heeft gezongen, verhalen heeft verteld, tot hij kon opstaan uit zijn onmondigheid. En net als de schilderijen van Jopie Huisman, zijn de liedjes en de verhaaltjes van een moeder een gelijkenis van dat bevrijdend spreken waar de evangelist Johannes het over heeft.

Dat bevrijdend spreken is mens geworden en heeft onder ons gewoond. Wie zinnig over God wil spreken, hoeft niet meer het heelal af te speuren of hersenkrakers op te lossen. Zoek God onder de mensen. Zoek hem waar geen zinnig mens een God zou zoeken. Zoek hem in wie werd afgedankt. En die zijn rug recht en zijn hoofd optilt, omdat jij hem zoekt en hem aanspreekt met zijn naam. Zoek hem in de kelder van je eigen leven. Laat de deur ervan maar open staan. De kans is groot dat daar de kribbe staat. “Laten al Gods engelen hem eer bewijzen.” (Hebreeën 1: 6) Daar en hier en in de hemel.

In de naam van de Vader en de Zoon en de heilige Geest.

Amen.