Lucas 11: 14 – 23

Vanmiddag klinken stem en tegenstem. We hebben geluisterd naar opus 109 van Johannes Brahms, zijn Fest- und Gedenksprüche. Associatief heeft Brahms Bijbelteksten op muziek gezet. Hij verstond die teksten als een kind van zijn tijd. Ze klonken hem als muziek in de oren. En die muziek heeft hij willen delen. Dat is vanmiddag de stem. Maar het is een stem die een tegenstem nodig heeft. Om het gesprek gaande te houden. Om andere stemmen niet het zwijgen op te leggen. Die tegenstem is de Bijbel zelf.

Johannes Brahms hield van zijn land. Opgetogen was hij over de overwinning van de samenwerkende Duitse staatjes op de Fransen in 1871. Op Frans grondgebied, in Versailles, werd de wapenstilstand gesloten en voegden de Duitse staatjes zich aaneen tot het Verenigd Duitsland. Op slag was het de machtigste staat op het Europese vasteland geworden. Zoiets kan religieuze gevoelen losmaken. De loop van de dingen laat zien dat God aan jouw kant staat. Wie doet je nog wat? Als je in die stemming het psalmvers leest: “De HEER zal macht aan zijn volk verlenen, de HEER zal zijn volk zegenen met vrede.”, dan valt dat Bijbels volk natuurlijk samen met het net gevormde ene Duitse volk. Zo’n overwinning geeft je recht van spreken. De vreugde daarover maakte de vrije associatie in Brahms los.

Het is niet eerlijk om met de kennis van nu dat opgetogen nationalisme te veroordelen. Wel is het onze opdracht om te leren van de geschiedenis. Ongebreideld nationalisme heeft de wereld in de afgelopen eeuw tot twee maal toe in een niets ontziende oorlog gestort. De naïviteit van Brahms kunnen wij ons niet meer veroorloven. In zijn tijd deelden de Joden in Duitsland volop in het optimisme over de toekomst. Hoe anders zou het een halve eeuw later zijn? In de afgelopen week hebben we in Nederland de doden herdacht, met name de slachtoffers die Nazi Duitsland heeft gemaakt ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Hoe anders klinkt in die context het Bijbelwoord dat Brahms op muziek zette: “Wees gewaarschuwd en neem u zorgvuldig in acht, zodat u nooit vergeet wat u met eigen ogen hebt gezien, maar de herinnering daaraan levendig houdt en alles aan uw kinderen en kleinkinderen doorvertelt.” (Deut. 4: 9)

Het is goed om te constateren dat de Bijbel ook een eigen stem heeft. Bijbelteksten zijn weerloos tegen elke vorm van religieus buikspreken. Weerloos willen ze ook zijn. Ze nodigen uit tot buikspreken en om er mee aan de haal te gaan. Een tekst verandert onder de ogen van een lezer die er door wordt geraakt en die zich de tekst eigen maakt. Elke tijd en omstandigheid geeft aan de tekst een eigen kleur. Maar nooit laat ze zich het zwijgen opleggen. Ze houdt ook haar eigen stem. Die stem is dan de tegenstem.

Bijbelwoorden zijn in de eerste plaats woorden van mensen die een geschiedenis lang het zwijgen is opgelegd. Een volk met stomheid geslagen. Als de psalmdichter zegt: “Tot u hebben onze voorouders geroepen en zij ontkwamen.” (ps. 22: 6), dan gaat het om slachtoffers van de machten die niets te vertellen hadden; alleen maar te roepen uit hun wanhoop. Dan gaat het niet om het Duitse volk dat de Fransen heeft verslagen. Dan gaat het om een volk dat slechts die naam mag dragen omdat er een was die hun geschreeuw gehoord heeft; die hun genas van hun stomheid.

Het evangelie van deze zondagmiddag begint met het uitdrijven van een demon, die maakt dat de mens niet kon spreken. Als omstanders beweren dat Jezus de macht daartoe ontvangen heeft van de overste van de demonen, verweert Jezus zich. Hij zegt: “Elk koninkrijk dat innerlijk verdeeld is wordt verwoest, en huis na huis stort in”. (Luc. 11: 17) De vrije associatie van Brahms waarin hij dat koninkrijk betrekt op het net gevormde keizerrijk van Duitsland, heeft wel iets grappigs. Want Jezus heeft het over het koninkrijk van de duivel. En de goed bewapende man die zijn domein bewaakt, dat is de duivel zelf. Zo klinkt de tegenstem van de Bijbel als een kritische vraag bij een al te opgetogen nationalisme. Het koninkrijk waar Jezus het over heeft en de militaristische beelden die hij gebruikt, verwijzen naar machten die mensen hun stem ontnemen en hen monddood maakt. Is dat niet wat een doorgeschoten nationalisme in de afgelopen eeuw meermalen heeft veroorzaakt?

Nogmaals: schuif het Brahms niet allemaal in de schoenen. Laat zijn stemmen klinken! Maar ik vind het wel mooi dat straks ook nog Psalm 87 van Vic Nees zal klinken: “De Filistijn, de Tyrier, de Moren, / Zijn binnen u, o Godsstad, voortgebracht; / Van Sion zal het blijde nageslacht / Haast zeggen: “Deez’ en die is daar geboren.” Een Bijbels internationaal geluid. Met Sion als hoofdstad van een wereld in al zijn diversiteit.

Amen.

Gebeden

Dank voor de muziek, God.

Dank voor de stem ons gegeven,
voor het lied op onze lippen gelegd.

Dank voor de vrijheid die in het zingen ligt besloten.

Dank voor stem en tegenstem
die maakt dat U zich nooit laat vangen.

Nooit zult U voorspelbaar zijn.

Voor de wereld bidden wij

En voor de stad waarin wij wonen
dat de boze geesten
die mensen onmondig maken
en elk weerwoord het zwijgen opleggen
steeds weer verjaagd zullen worden
door kunstenaars en profeten,
door kinderen en musici.

Behoed ons voor de vloek
van het krampachtig nationalisme.

Tot U bidden wij: Houd ons in leven, wees onze redding.

Voor de kerk in de wereld bidden wij
en voor deze plek in Stad
dat het verhaal van God met de mensen
ons steeds opnieuw zal aanzetten tot musiceren.
Laat schoonheid hier een thuis vinden.

Geef ons van tijd tot tijd een kijkje in de hemel.

Verhoog hier onze harten.

En geef ons steeds opnieuw de stem
om deze wereld ondersteboven te zingen.

Tot U bidden wij: Houd ons in leven, wees onze redding.

Voor ieder van ons persoonlijk bidden wij
dat wij ons gekend mogen weten,
thuis tussen de Filistijn, de Tyriër, de Moren,
inwoners van het nieuw Jeruzalem

Tot U bidden wij: Houd ons in leven, wees onze redding.

Hoor ons als wij in stilte tot U bidden

…………………………………

Onze Vader